Tôn Trọng Sự Khác Biệt

Một trong những điều mình học được những năm gần đây, không biết là do già hơn một chút hay là do môi trường sống xung quanh: đó là tôn trọng sự khác biệt.

Mình chia việc tôn trọng sự khác biệt ra 3 mức độ:

Ai cũng phải suy nghĩ giống mình, đứa nào làm khác là đứa đó ngu.

Đứa nào suy nghĩ khác mình thì… kệ mẹ nó.

Đây là mức ở cảnh giới đặt được mình vào góc nhìn của người khác, vì sao họ lại làm như vậy, suy nghĩ như vậy → từ đó hiểu, thông cảm và xa hơn nữa là học hỏi được gì đó từ họ.

Mình nghĩ mình vẫn đang ở mức 2, chưa lên được mức 3 (đang ráng). Giờ đứa nào phản biện thì mình block chứ không cãi nhau và bắt nó phải suy nghĩ theo ý mình (thời còn ở mức 1).

Những ngày gần đây có câu chuyện về anh chàng người Anh bị tử nạn trên đỉnh Fansipan. Có một số người vô chửi bạn ngu, bạn thiếu kinh nghiệm đi rừng, bạn liều lĩnh, rằng đi rừng đi núi thì phải thế này thế kia, phải chuẩn bị đồ này đồ kia,…

Đó là chúng ta đang áp đặt suy nghĩ của mình, hiểu biết của mình, cách làm của mình lên cho người khác.

Môn này gọi là Free Solo. Trong công ty mình ngồi gần một bạn Product Owner, bạn cũng là một người chơi free solo. Qua những buổi nói chuyện mình hiểu được ở góc nhìn của những người này, chỉ có free solo mới thỏa mãn được đam mê leo núi của họ. Mọi động tác đều phải hoàn hảo, chỉ một sơ sẩy nhỏ là sẽ trả giá bằng chính mạng sống của mình, và chỉ khi đẩy mình tới tận cùng thử thách như vậy họ mới thấy thỏa mãn. Môn chơi đó đòi hỏi người chơi phải có nhiều kinh nghiệm, hành trang phải gọn nhẹ (gần như không có gì ngoài túi bột). Lên nhanh và xuống nhanh.

Bạn nào rảnh coi clip này để biết môn mà bạn người Anh ấy đang chơi:

Ở góc nhìn của chúng ta thì làm như vậy dại dột, nhiều khi mạng sống của người leo núi chỉ hoàn toàn dựa vào vài đầu ngón tay bám ở một mỏm đá chơi vơi hàng trăm mét trên không. Nhưng đó là lăng kính của chúng ta.

Ở lăng kính của Aiden thì biết đâu đó là một bức tranh khác. Họ đam mê với điều họ làm, họ đã sống được hết mình với đam mê của mình, họ biết rủi ro của đam mê, cái giá phải trả và họ chấp nhận điều đó. Chúng ta không hiểu được họ thì cũng không nên chửi họ làm gì. Cái nào khen được thì chúng ta khen, cái nào không mở lòng ra khen được thì thôi, kệ người ta.

Thế Nào Là Tôn Trọng Sự Khác Biệt?

Chu Mộng Long – Một trí thức có tên Nguyễn Sơn viết một bài, không phải bênh vực cho Pín, mà lại chỉ trích những ai phê phán Pín là những kẻ “độc tài” vì không biết “tôn trọng sự khác biệt”.

Anh ta còn lí luận sách và người không là một. Một kẻ bẩn thỉu vẫn có thể cho ra đời một quyển sách có giá trị!

Trước hết, có thể nói anh ta thuộc kẻ học mót, học đòi dân chủ mà lại cao đàm khoát luận về tự do dân chủ. Anh ta nói Pín có quyền bộc lộ quan điểm, dù là bẩn thỉu, cặn bã; nếu là một xã hội tự do dân chủ lành mạnh, mọi người cần phải tôn trọng anh ta!

Không biết đó là xã hội tự do dân chủ ở hành tinh nào? Tôi dám chắc Mỹ không, Pháp không, Anh không, Đức cũng không…

Ở nước văn minh, càng tự do dân chủ thì những cái mồm đầy kích động loạn dâm, bạo lực càng bị khóa lại, thậm chí bị xếp vào hàng cặn bã phải bị theo dõi sát sao và có thể bị tống tù! Không có chuyện tự do dân chủ là có quyền xúc phạm hay đe dọa bằng bạo lực đối với người khác, trong đó đặc biệt đối với dân. Giới lãnh đạo lại càng không có quyền, bởi chỉ cần lỡ một lời nói mất tư cách là phải từ chức.

Văng tục, chửi tục chưa hẳn là bẩn thỉu nếu nó văng đúng chỗ, chửi đúng đối tượng. Kẻ bẩn thỉu xứng đáng được nhận thứ bẩn thỉu. Nhưng mang nó ra bôi nhọ người khác, đặc biệt là văng vào mặt người dân, kể cả miệt thị mẹ mình như Pín là sự tùy tiện của hàng cặn bã cần phải lên án.

Nói Pín vô học nên không đáng chấp ư? Tôi không tin, vì Pín biết chữ, Pín dùng chữ để kí âm cho tiếng nói của mình một cách ý thức chứ không văng vô thức như người vô học. Người vô học văng tục một cách vô thức khi bị kìm nén, áp bức. Đúng là họ không đáng trách. Còn kẻ như Pín chỉ mạo danh người vô học để giả vờ tự hào thành phần giai cấp được quyền lực trọng dụng. Pín thuộc loại lưu manh chính hiệu, nên Pín thuộc thành phần cặn bã được thải ra từ môi trường học thức.

Nguyễn Sơn hiểu tự do dân chủ là quyền được phát ngôn tùy tiện (từ phát ngôn kéo theo hành động tùy tiện) là hiểu lệch lạc. Nếu có cái quyền ấy thật sự, pháp luật, đạo đức và công cụ nhà nước sẽ không còn lí do tồn tại.

“Tôn trọng sự khác biệt” không phải là phát hiện mới mẻ. Heraclite, triết gia Hy Lạp cổ đại, là người đầu tiên phát ngôn về cái triết lí này. Rằng, cái kì diệu của vũ trụ là sự hòa điệu những khác biệt; tạo hóa vĩ đại ở chỗ biết phối hợp cái khác biệt với nhau và nhờ đó thế giới vận động. Nghệ sĩ là người bắt chước tạo hóa đem những cái khác biệt phối hợp lại để sáng tạo ra thế giới nghệ thuật. Chẳng hạn như âm nhạc là sự hòa điệu của những âm khác biệt, hội họa hòa điệu đường nét, màu sắc khác biệt. Sau này các triết gia giải cấu trúc phát triển thành luận thuyết về tính chất đa nguyên, tức tôn trọng những khác biệt để giải các định kiến, giải kì thị tôn giáo, phân biệt đảng phái, giới tính, chủng tộc.

Tôn trọng khác biệt là điều kiện để giải quyết xung đột, tạo ra tương tác để phát triển. Sự tôn trọng chỉ có thể diễn ra khi và chỉ khi trong sự khác biệt vẫn tìm được tiếng nói chung.

Không có chuyện anh chĩa tên lửa vào nhà người ta đe dọa và bắt người ta phải tôn trọng. Đó là chỉ có thể cái lí của thằng Chí Ủn. Lí cùn!

Cái gốc triết lí nằm ở từ “hòa điệu” (harmony). Trong một bản nhạc, các âm cao/ thấp, dài/ ngắn là khác biệt nhưng hòa điệu được với nhau; và để hòa điệu được với nhau, những âm không thể hòa điệu, tức gây hấn, kích động, buộc phải bị loại trừ bởi nó sinh lạc điệu, lạc giọng. Không thể có chuyện Pín đòi chịch mẹ của Nguyễn Sơn mà Nguyễn Sơn phải tôn trọng, trừ phi Nguyễn Sơn và mẹ của Nguyễn Sơn thông dâm với Pín.

Tôn trọng khác biệt không bao giờ đồng nghĩa với việc tưới nước hoa lên đống phân để thưởng thức. Cặn bã thì nó phải ở nơi bẩn thỉu để hòa điệu với những cái khác biệt trong thế giới bẩn thỉu của nó. Và ở thế giới ấy, bọn cặn bã có thể tôn trọng lẫn nhau, giống như chuột chù và khỉ không được phép chê nhau rằng hôi!

Sự thật, trên trang Pín có rất nhiều chuột chù và khỉ hòa điệu với nhau khá tốt! Nhưng đó là dân chủ cặn bã chứ không phải dân chủ văn minh.

Nó cũng giải thích vì sao lãnh đạo Hội Nhà văn mà cụ thể là Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn tôn trọng Pín, xem Pín là sản phẩm mới, thương hiệu mới trong cửa hàng mậu dịch của mình!

Một hội bẩn thỉu có quyền đóng cửa tự ngửi, không có quyền phô bày ra bắt cả cộng đồng phải chịu đựng.

Sách và người khác nhau ư? Ông Chau Doan không hiểu vì lí do gì mà viết bài cáo lỗi vì đã đồng nhất hai phạm trù này. Bằng trải nghiệm, tôi thấy, nếu quả thực sách của Pín khác với người của Pín, chẳng hạn như Pín ngoài đời loạn dâm và bạo lực nhưng sách của Pín vô cùng hiền lành lương thiện, thì càng kinh tởm hơn nữa, bởi đó là thứ văn chương đạo đức giả, lưu manh, lừa đảo. Thà là một Pín thúi tương ứng với một quyển sách thúi thì còn đáng tôn trọng vì nó thúi một cách trung thực. Thật đấy, mấy ngài trí thức dốt mà tỏ ra nguy hiểm ạ!

Tôn Trọng Sự Khác Biệt Là Văn Hoá

Bản sắc văn hóa là những yếu tố độc đáo, đặc sắc biểu hiện nét đặc thù của một dân tộc. Bản sắc làm nên giá trị mà muốn đi tìm giá trị này lại thường phải dựa vào hệ tọa độ Chủ thể – Không gian – Thời gian, vì văn hóa luôn là sản phẩm của một chủ thể, diễn ra trong một không gian, thời gian cụ thể. Phạm trù chủ thể là cơ bản, chủ yếu vì mọi vấn đề đều thông qua, khúc xạ qua con người, và chỉ có con người chủ thể ở không gian nhất định mới có thể phần nào thấu hiểu ý nghĩa của văn hóa.

Vì là đặc thù nên giá trị/ chuẩn mực văn hóa của cộng đồng này chưa hẳn là giá trị/ chuẩn mực của cộng đồng khác, có khi còn ngược lại. Do vậy vội vã chê dân tộc kia là dã man, là thiếu văn minh…tức là đã sa vào thái độ sô vanh văn hóa, thiếu tôn trọng, xa lạ với trào lưu học hỏi văn hóa lẫn nhau đang diễn ra trên thế giới hiện nay. Không thể có kiểu người phương Tây vốn quen với văn hóa du mục, con ngựa với họ là con vật gần gũi mà họ vẫn ăn thịt, lại đi chê bai dè bỉu một số dân tộc phương Đông là người của văn hóa nông nghiệp ăn thịt chó…

Mặt khác mỗi nền văn hóa đều sản sinh những phong tục tập quán. Các điều kiện địa lý, đất đai, khí hậu, canh tác…lại quy định nội dung các phong tục tập quán này. Có phong tục ở dân tộc này là khác lạ, thậm chí là “quái lạ” so với dân tộc kia. Vì thế cũng không thể đem cái nhìn, quan niệm sống của dân tộc này phán xét dân tộc khác là thế này, thế nọ, phải là thế này, không được là thế kia… Nguyên tắc căn bản của Folklore học yêu cầu phải giữ nguyên dạng các di sản văn hóa là xuất phát từ vấn đề cơ bản này. Các nền văn hóa đều có mục tiêu chung là vì con người, xem xét tính chất, tiêu chuẩn của mỗi nền văn hóa đều phải lấy con người làm thước đo. Nước anh có cái hay của nước anh, nước tôi có cái hay của nước tôi. Chúng ta cố gắng giữ gìn và phát triển cái nét hay (riêng) đó và cùng học tập trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau. Nhiều nét riêng, nét hay mới làm nên bản sắc. Một đất nước giàu có bản sắc là đất nước đáng kính, đáng phục, đáng được kết bạn.

Giá trị luôn thay đổi theo thời gian, có giá trị ở thời này là chuẩn mực nhưng thời sau lại lạc hậu. Ví như hành động gắp thức ăn cho người khác là hành vi quan tâm lẫn nhau (biểu thị sự đoàn kết, gắn bó) ở cái thời mọi người sống trong một làng, những mối quan hệ quanh quẩn trong lũy tre. Nhưng ở ngày hôm nay giao lưu mở ra với cả thế giới thì hành động này cần loại bỏ vì có khi lại là nguyên nhân dẫn đến sự truyền nhiễm nhanh chóng các vi khuẩn gây bệnh. Mỗi cá nhân đều phải có trách nhiệm gìn giữ những chuẩn mực văn hóa của cộng đồng mình nhưng không thể khư khư bảo thủ giữ lại cả những cái gì bất cập với ngày hôm nay, hiện đại và hòa nhập. Văn hóa học có khái niệm “tự điều chỉnh”, tức văn hóa tự thân nó sớm muộn sẽ có sự thay đổi để thích ứng với xã hội, nhưng có sự tác động của thể chế tiến bộ (như văn bản luật, quy định…) thì sự điều chỉnh sẽ nhanh hơn, đúng hướng hơn.

Cần có cái nhìn văn hóa trước các hiện tượng văn hóa gây tranh luận, không cực đoan bảo thủ khẳng định đó là truyền thống tốt đẹp, cũng không phủ nhận sạch trơn. Phải phân tích, cắt nghĩa lí giải một cách hệ thống, cụ thể để giữ lấy cái lõi nhân văn, gạt bỏ cái lỗi thời. Văn hóa là con người, hãy để chủ thể con người nơi đó nói lên tiếng nói của văn hóa nơi họ đang sinh tồn. Và hãy quan sát, suy ngẫm, đối sánh, gợi mở cho chủ thể văn hóa điều chỉnh hành vi văn hóa cho phù hợp với thời đại mới. Mọi áp đặt hoặc can thiệp thô bạo là không phù hợp với tinh thần mềm mại, uyển chuyển và tinh tế của văn hóa.

Mỗi quốc gia, mỗi cộng đồng cũng như mỗi cá nhân, mỗi chính thể tồn tại được là do sự khác biệt. Hãy tôn trọng sự khác biệt. Sự ép buộc phải làm khác, “đi con đường khác” là trái với tinh thần nhân văn của văn hoá!

Nhà Văn Nguyễn Ngọc Thạch: Tôn Trọng Sự Khác Biệt Là Tôn Trọng Chính Mình

Nguyễn Ngọc Thạch – cái tên không mấy xa lạ đối với những người mang trong mình niềm ham thích với những quyển tản văn nhẹ nhàng nhưng chất “đời” phô bày rõ nét qua từng câu chữ. Bên cạnh những quyển tản văn đã tạo nên tiếng vang như “Chênh vênh 25”, “Người cũ còn thương”, “Lưng chừng cô đơn”,… Anh chọn hướng đi sâu vào những góc khuất u tối, trầm buồn để vẽ nên bức tranh phác hoạ toàn cảnh về một xã hội với nhiều mảng màu khác nhau. Họ tuy khác nhau về danh xưng, tuổi tác và nghề nghiệp nhưng giữa họ lại có một điểm giao nhau, người đời gọi là “nỗi đau”. Bên trong họ là những tâm hồn đã có ít nhiều những vết cứa, là vì yêu và vì thù hận…

Được hỏi về lí do chọn đi sâu vào những góc khuất ấy, anh hài hước chia sẻ, “Thạch nghĩ mình cũng đã chạm đến tuổi ba mươi, đã đi được phân nửa cái dốc của ’60 năm cuộc đời’, không còn ở độ tuổi mười tám hai mươi để viết mãi về tản văn tình yêu nữa, không thôi người ta sẽ bảo mình ‘già mất nết’. Đùa thôi, Thạch đã đi nhiều nơi, gặp nhiều người nên có những trải nghiệm nhất định, thế là Thạch nghĩ đến việc nói cho mọi người biết về những mảng cuộc đời mà Thạch đã từng chứng kiến trước đây. Và Thạch cảm thấy sở trường của mình là viết, câu chữ đôi khi vẫn còn thô nhưng chân thật, nên chắc vì thế mà những quyển tiểu thuyết ấy ra đời.”

Dành cả tâm huyết để đi sâu vào những góc khuất u tối của xã hội, liệu nhà văn trẻ tuổi này có đang “tiêu cực hoá” những độc giả của mình? Có thể nói rằng những “đứa con tinh thần” của Nguyễn Ngọc Thạch mang dấp dáng của bi kịch nhưng không vì thế mà bi luỵ, bởi đâu đó trong từng câu chữ vẫn còn là những hi vọng, những lối thoát dành cho những con người mang trong mình niềm đau khắc khoải. Bởi một lẽ khi viết, “Thạch không hề khuyên độc giả của mình phải sống bất hạnh như vậy. Nhân vật của Thạch đã phải tìm đến cái kết như thế, Thạch mong độc giả sẽ không chọn một cái kết như thế cho cuộc đời của mình. Và độc giả sẽ là người cảm nhận được những tầng lớp tiếp theo của tác phẩm. Ví như tác phẩm “Khóc giữa Sài Gòn”, người đọc sẽ tìm ra những tầng lớp sâu hơn, không chỉ là cuộc tình buồn bã của Phan và Nam, mà ẩn sâu trong đó là những cám dỗ, những vũng lầy cần phải tránh xa.”

Có lẽ, dư luận không hề đáng thương, nhưng cũng không đáng trách. “Cuộc đời là sự dung hoà của nhiều cá nhân. Tôn trọng sự khác biệt là tôn trọng chính mình. Ta không thể bắt một con cá chạy bộ, hay một con hươu xuống nước bơi. Mỗi cá thể trong xã hội được cấu thành từ sự đa dạng trên nền tảng sẵn có. Xã hội có nhiều người ưu tú là nhờ vào những người bình thường.” Dư luận được sinh ra có lẽ cũng chỉ vì những bức bối cá nhân trong cuộc sống thường nhật. Khi một người chọn cách công kích một người, họ như một trái banh đang căng phồng hết cỡ và cần một nơi để trút ra sự tức giận đó. “Họ bắt đầu lên mạng xã hội hạ thấp nhân phẩm của người khác để mang lại một cảm giác rằng họ có vị thế cao hơn những người kia. Chúng ta đều là những trạm trung chuyển năng lượng như thế”.

Chính vì thế, việc tập phân tích trước khi nhận định, đưa ra một quan điểm về một vấn đề trong xã hội là điều cần thiết. “Giới trẻ ngày nay cần có một bộ gạt lọc thông tin. Nếu ta không thể thay đổi một sự việc hay một vấn đề nào đó, hãy gạt bỏ bớt sự quan tâm dành cho những điều đó. Đừng làm những việc không mang lại giá trị cho bản thân. Nên có một nền tảng kiến thức nhất định về vấn đề đang được bàn luận, sau đó đưa ra quan điểm của mình một cách công tâm nhất”, anh chia sẻ.

ĐƠN VỊ TÀI TRỢ HỌC BỔNG:

Nhãn hàng Snack Khoai Tây Poca – Công Ty TNHH Thực Phẩm PepsiCo Việt Nam.

Trường Đào tạo Mỹ Thuật Đa Phương tiện FPT-Arena Multimedia.

ĐƠN VỊ BẢO TRỢ TRUYỀN THÔNG:

Viện Ngôn Ngữ – Quốc Tế Học (ILACS).

ĐƠN VỊ HỖ TRỢ TRUYỀN THÔNG:

Kenh14.vn, chúng tôi chúng tôi Barcode Magazine, chúng tôi FTUNEWS, KKC Channel.

Gya Rados S Communications chúng tôi

Brands Vietnam, STDT Communications, CLB Phóng viên trẻ – trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG TPHCM), FTU Zone, Margroup, BK Media.

Comments

Tôn Trọng Sự Khác Biệt Cuộc Sống

Tôi từng biết một chàng trai kiếm được rất nhiều tiền. Anh quan niệm cuộc sống là một chuỗi các tuyên bố giá trị. Mọi thứ từ việc chọn kỳ nghỉ nào, đến việc chọn loại bia nào ở nhà hàng, cho đến lý do mọi người thích hoặc không thích anh ta. Tôi rất thích câu, “Mọi người đang cố chứng minh hoặc xóa bỏ con người trong quá khứ của mình,”

Nếu ai đó hành xử khiếm nhã với anh thì đó là vì họ đố kỵ hoặc cảm thấy bị tài năng hay thành công của anh đe dọa. Nếu ai đó tỏ ra tử tế thì đó là vì họ ngưỡng mộ tài năng và thành công của anh, và trong một số trường hợp, có thể họ đang cố gắng tiếp cận để lợi dụng anh.

Anh đánh giá bản thân dựa trên thành công tài chính của mình. Và một cách tự nhiên, anh cũng đánh giá thế giới và mọi người xung quanh dựa trên thành công tài chính.

Tôi từng biết một người phụ nữ xinh đẹp. Cô nhìn nhận cuộc sống dựa trên sự quyến rũ và lôi cuốn. Mọi thứ từ những buổi phỏng vấn xin việc đến việc được giảm giá ở nhà hàng hoặc đối diện với một bà mẹ hay cằn nhằn.

Nếu ai đó hành xử khiếm nhã với cô thì đó là vì họ mặc cảm trước nhan sắc của cô hoặc họ tự ti với vẻ ngoài của mình. Nếu ai đó tỏ ra tử tế thì đó là vì họ ngưỡng mộ nhan sắc của cô và muốn tiếp cận cô.

Cô đánh giá bản thân dựa trên sắc đẹp và sự quyến rũ của mình. Và một cách tự nhiên, cô cũng đánh giá thế giới và mọi người trên thế giới dựa trên vẻ đẹp và sự quyến rũ của họ.

Tôi từng biết một anh chàng thất bại. Anh vụng về trong giao tiếp và không ai thích anh. Anh quan niệm cuộc sống là một cuộc đua giành lấy sự nổi tiếng, và trong cuộc thi đó anh luôn thất bại. Mọi thứ từ thu nhập anh kiếm được tại nơi làm việc, đến dịch vụ kém anh nhận được tại nhà hàng, cho đến những người không cười đáp lại những câu nói đùa của anh.

Nếu ai đó hành xử khiếm nhã với anh thì đó là vì họ nhận thấy mình thú vị hơn anh. Nếu ai đó tỏ ra tử tế thì đó là vì họ nhận ra anh là một người thất bại và cảm thấy tội nghiệp cho anh. Hoặc, có lẽ họ còn thất bại hơn anh.

Anh đánh giá bản thân dựa trên địa vị xã hội của mình. Và một cách tự nhiên, anh cũng đánh giá thế giới và mọi người trên thế giới dựa trên địa vị xã hội.

Trong chúng ta, có người đánh giá cuộc sống dựa trên tiền bạc và sự công nhận. Có người đánh giá cuộc sống dựa trên sắc đẹp và sự nổi tiếng. Có người đánh giá cuộc sống dựa trên gia thế và các mối quan hệ. Có người đánh giá cuộc sống dựa trên sự phục vụ và những việc làm tốt đẹp.

Nhiều khả năng bạn sẽ đánh giá cuộc sống của mình dựa trên sự kết hợp của tất cả các tiêu chuẩn này, ngoài tiêu chuẩn đặc biệt quan trọng nhất với bạn. Một tiêu chuẩn nổi bật và quyết định hạnh phúc của bạn hơn những tiêu chuẩn khác.

Trong bài viết này, tôi cho rằng việc đánh giá bản thân theo các tiêu chuẩn nội tại của riêng mỗi người càng nhiều càng tốt là rất quan trọng. Càng đo lường giá trị bản thân từ yếu tố bên ngoài, ta càng làm mọi thứ thêm xáo trộn.

Nhưng chưa hết.

Cách bạn đánh giá bản thân chính là cách bạn đánh giá người khác, và bạn cũng cho rằng đó là cách người khác đánh giá bạn.

Nếu đánh giá cuộc sống của mình dựa trên các mối quan hệ gia đình, bạn sẽ đánh giá người khác theo tiêu chuẩn tương tự – mức độ gần gũi giữa họ với gia đình. Nếu họ sống xa gia đình hoặc không thường gọi điện thoại về nhà, bạn sẽ cho rằng họ là một kẻ lười biếng, vô ơn hoặc thiếu trách nhiệm, dù cuộc sống hay quá khứ của họ thế nào đi nữa.

Nếu đánh giá cuộc sống của mình dựa trên sự vui đùa và những buổi tiệc mình tham gia, bạn sẽ đánh giá người khác theo tiêu chuẩn như thế – sự vui đùa và những buổi tiệc họ tham gia. Nếu họ thích ở nhà và xem lại phim vào mỗi cuối tuần, bạn sẽ cho rằng họ là người rụt rè, nhút nhát, buồn tẻ và thiếu sức sống, dù tính cách và các nhu cầu của họ là gì đi nữa.

Nếu đánh giá cuộc sống của mình dựa trên việc đi du lịch đó đây và trải nghiệm cuộc sống, bạn cũng sẽ đánh giá người khác theo tiêu chuẩn đó – họ đã chu du đến những đâu. Nếu họ thích ở nhà và tận hưởng sự thoải mái của cuộc sống hàng ngày, bạn sẽ cho rằng họ là người thiếu sự hiếu kỳ, thiếu hiểu biết, thiếu tham vọng, dù khát khao của họ là gì đi nữa.

Tiêu chuẩn ta dùng để đánh giá bản thân chính là tiêu chuẩn ta dùng để đánh giá cuộc sống.

Nếu tin mình là người làm việc siêng năng và mọi thứ ta có là do ta đã nỗ lực gặt hái, ta sẽ tin rằng những gì người khác có cũng là do họ đã nỗ lực để đạt được. Và nếu họ chẳng có gì, đó là vì họ đã không làm gì.

Nếu tin mình là nạn nhân của xã hội và xứng đáng có được công lý, thì ta sẽ tin rằng người khác cũng là nạn nhân của xã hội và đáng được đối xử công bằng. Nếu tin giá trị của mình nằm ở đức tin, ta sẽ nhìn nhận người khác dựa trên việc họ có (hoặc không có) đức tin. Nếu đánh giá bản thân dựa trên sự hiểu biết và khả năng lập luận, ta sẽ đánh giá người khác qua lăng kính tương tự.

Đây là lý do vì sao những doanh nhân có xu hướng cho rằng người khác cũng nên trở thành doanh nhân. Đó là lý do vì sao những người phân biệt chủng tộc thường bảo người khác cũng phân biệt chủng tộc. Họ chỉ không nhận ra thôi. Đó là lý do vì sao những người đàn ông phân biệt giới tính biện minh cho thành kiến giới tính của mình bằng cách cho rằng phụ nữ kém cỏi hơn và những phụ nữ phân biệt giới tính thì biện minh ngược lại.

Tôi không bảo phán xét là sai. Có nhiều giá trị đáng phán xét. Tôi lên án người dùng bạo lực và lòng dạ nham hiểm. Nhưng đó chính là hình ảnh phản chiếu chính con người tôi. Tôi lên án bạo lực và sự nham hiểm trong chính bản thân mình. Đó là những tính cách tôi sẽ không chấp nhận trong con người mình, vì thế tôi không chấp nhận những tính cách đó ở người khác.

Tuy nhiên, đó là lựa chọn mà tôi đưa ra. Đó là lựa chọn mà tất cả chúng ta đưa ra, dù ta có nhận ra hay không. Và ta nên lựa chọn một cách có ý thức, chứ không phải vô thức.

Đó là lý do vì sao những người nghĩ mình xấu xí cố tìm ra khuyết điểm của những người xung quanh. Đó là lý do vì sao những người lười biếng và chểnh mảng cố tìm cớ để nghĩ là người khác cũng xuề xòa và chểnh mảng. Đó là lý do vì sao những quan chức tham nhũng chọn ăn hối lộ: vì họ cho rằng người khác cũng tham nhũng như họ. Đó là lý do vì sao những tên bịp bợm chọn làm những việc gian dối: vì họ cho rằng người khác cũng sẽ gian dối nếu có cơ hội.

Đó là lý do vì sao người không thể tin tưởng người khác là người không đáng tin.

Nhiều người trong chúng ta chọn các tiêu chuẩn đánh giá nội tại không dựa trên lựa chọn có ý thức mà dựa trên khuyết điểm của bản thân. Tôi rất thích câu, “Mọi người đang cố chứng minh hoặc xóa bỏ con người trong quá khứ của mình,” vì đối với nhiều người, các tiêu chuẩn đánh giá được xác định dựa trên cách mọi người nhìn nhận họ khi họ lớn lên. Ta đeo đẳng ý nghĩ ở một khía cạnh nào đó trong cuộc sống vì đó là khía cạnh mà ta cảm thấy mọi người đánh giá mình nhiều nhất. Cô nữ sinh cấp 3 trong đội cỗ vũ sợ đánh mất vẻ trưởng thành của mình. Đứa trẻ nghèo bị ám ảnh bởi việc trở nên giàu có. Người thua cuộc muốn tổ chức những bữa tiệc linh đình nhất. Kẻ lười biếng lại muốn chứng tỏ mình rất thông minh.

Điều quan trọng trong quá trình phát triển là nhận ra nỗi ám ảnh đó, nhận ra cách ta đánh giá bản thân và lựa chọn chuẩn đo lường một cách có ý thức cho chính mình.

Nhưng một điều quan trọng khác trong quá trình phát triển là hiểu rằng mọi người đều có chuẩn đo lường của riêng họ. Và chuẩn đó có thể không giống của ta. Và điều đó (thông thường) không sao cả. Hầu hết các chuẩn đo lường mà mọi người chọn đều tốt. Dù nó không giống với chuẩn đo lường mà bạn chọn cho mình.

Có thể bạn nhìn nhận cuộc sống dựa trên các giá trị gia đình, nhưng đa số mọi người thì không. Có thể bạn nhìn nhận cuộc sống dựa trên sự quyến rũ, nhưng đa số mọi người thì không. Có thể bạn nhìn nhận cuộc sống dựa trên sự tự do và trải nghiệm cuộc sống, nhưng đa số mọi người thì không. Có thể bạn nhìn nhận thế giới dựa trên sự tích cực và thân thiện, nhưng đa số mọi người thì không.

Và đơn giản đó là một phần của con người. Việc chấp nhận người khác đánh giá bản thân họ và cuộc sống khác với bạn là một trong những bước quan trọng để chọn lựa một cách có ý thức các mối quan hệ phù hợp cho bản thân. Việc thiết lập những ranh giới rõ ràng và lựa chọn những người mà bạn muốn và không muốn họ trở thành một phần trong cuộc sống của bạn là cần thiết. Có thể bạn không chấp nhận những quan niệm và hành vi của một người nào đó. Nhưng bạn phải chấp nhận rằng mình không thể thay đổi các giá trị của họ. Cũng như ta phải tự lựa chọn tiêu chuẩn đánh giá cho riêng mình. Và họ cũng thế.

Mark Manson